Thứ Tư, 15 tháng 6, 2011

Thưởng lan


Thưởng lan từ cổ chí kim lan là một nghệ thuật cao siêu và tinh tế. Tự thân lan có một sức lôi cuốn mãnh liệt. “Hoa bản vô tình nhân hữu tình, tửu bất túy nhận nhân tự túy” (Tự hoa không có tình, mà là người có tình, rượu nó không say mà người tự say). Người xưa chơi lan như một cách di dưỡng tinh thần, tu nhân tích đức. “Tuy vô diễm sắc như Kiều nữ, tự hữu u hương tự đức nhân” (Tuy không có sắc như người con gái kiều diễm nhưng có hương thơm như người nhân đức).

hoa lan


Mỗi thời đại nghệ thuật thưởng lan có khác nhau phù hợp với quan điểm đạo đức và tập quán xã hội.
Xưa ở các nước Á đông, trong đó có Việt Nam do ảnh hưởng của triết học phương đông và lễ giáo phong kiến, thưởng lan đã đi vào chiều sâu tinh túy, tìm đến cái thần, mang bóng dáng cốt cách của trang quân tử trong xã hội: “Quân tử chi lan”. Giới chơi lan đặc biệt là các nho gia quan niệm lan: “Sinh ư u cốc, đát dĩ vô nhân chi bất hương, quân tử tu đạo lập đức, bất vi cùng khốn nhi cải tiết” - (lan sinh sống trong núi thẳm không vì không có người không thơm, quân tử tu đạo lập đức không vì cùng khổ mà thay đổi khí tiết)

hoa lan

Trong đời sống xã hội, những cái tốt đẹp thường được so sánh với lan: Lan chương - Tác phẩm văn học xuất sắc, lan nghị: Sự đằm thắm tha thiết có tình… Đời Tấn trung quốc Lan đình thi tập là tập thơ nổi tiếng. Đặc biệt lời tựa do Vương Hy Chi một nhà thư pháp lỗi lạc viết bằng bút râu chuột trên lụa tơ tằm vô cùng quý giá và thiếp Lan Đình được người Trung Quốc xưa coi là quốc bảo.

Ở Việt Nam, chơi lan là một nghệ thuật tao nhã và phát triển từ rất sớm. Thưởng lan là một thú chơi vương giả dành cho giới cao sang quyền quý. Các cụ ngày xưa đã đúc kết, xác lập phong cách chơi đầy tính nhân bản: “Người chơi lan nhiều khi phải lấy cái chí thành chí tình ra mà đỗi đãi với giống hoa cỏ không bao giờ biết lên tiếng. Như thế mới phải đạo, cái đạo của người tài tử. Chứ còn gây nên được một khoảnh vườn, khuân hoa cỏ ở các nơi khác về mà trồng, phó mặc chúng giữa trời, đày chúng ra mưa nắng với thờ ơ, chúng trổ bông không biết đến, chúng tàn lá cũng không hay thì chơi hoa làm gì cho thêm tội” - (Hương cuội- Nguyễn Tuân).


Trên thế giới có hơn 800 chi với hơn 30.000 loài lan tự nhiên, thì ở Việt nam đã có hơn 150 chi với hơn 800 loài, có những loài đặc hữu Việt Nam. Loài lan nào cũng đẹp cũng quý, khoe sắc đua hương. Song các cụ ngày xưa thường quý nhất các loại lan đất, bởi tuy mầu sắc không rực rỡ nhưng e ấp duyên thầm như người trinh nữ, hương thơm không tỏa ngát mà xa xăm tiên cách lại có mùa hoa dài và sức sống mãnh liệt.


 “Xuân lan thu cúc”, “Lan diệp xuân uy nhuy, quế hoa thu kiều khiết” (Mùa xuân lá lan xanh mượt, hoa quế cuối thu tinh khiết). Các loài lan được xếp vào tứ quý cũng là lan đất: Mặc lan, Thanh lan, Hoàng vũ, Cẩm tố. Có thể nói các loài lan này có cái đẹp toàn bích, hài hòa từ thân rễ lá, hoa và mùi hương. Lá xanh đầy sức sống uốn lượn như đường kiếm của một sĩ kiếm lão luyện, màu sắc nhẹ nhàng quý phái mà kín đáo, hương thơm man mác, xa xăm cao sang. Sang trọng mà không phô trương, nâu tím mà không nặng nề, u uất, gợi những rung cảm huyền bí và liên tưởng sâu xa. Hương hoa dịu dàng đằm lắng tinh khiết. Chất Á Đông đậm đà trong lối thưởng hoa. Hoa đấy mà người đấy, ngắm hoa mà hiểu được cốt cách con người, tinh thần của dân tộc và thời đại. Có nơi nào có được bậc tiên đế anh minh tu đạo ở núi Yên Tử, bầu bạn cùng lan. Có nơi nào nghệ thuật thưởng lan cao khiết, và có chiều thoát tục như trong “Hương cuội” của Nguyễn Tuân!


Ngày nay cuộc sống từng bước phát triển, mức sống và trình độ thưởng thức nghệ thuật của toàn dân ngày một nâng cao, chơi lan dã là thú chơi của mọi người. Người ta nuôi trông, chăm bẵm, nâng niu, đợi chờ ngày lan nở hoa để được hưởng niềm vui của thành quả lao động, hướng tới cái chân bản thiện của nếp sống văn hóa mới. Thưởng lan mà như được đắm mình trong giai điệu của Moza, Betthoven… hay thả hồn trong điệu chèo, quan họ ngày xuân…


Xã hội đổi mới, quan niệm thưởng thức cũng có nhiều thay đổi . Ngoài sự tôn trọng kế thừa vốn cổ, giới chơi lan còn sưu tầm và lai tạo nhiều giống lan quý có hoa rực rỡ, hương thơm quyến rũ với sức sống cao. Khắp nơi đều có hội sinh vật cảnh, thưởng lan không chỉ là thú vui biểu thị trình độ văn hóa cao của xã hội, mà còn đem lại nguồn lợi kinh tế to lớn. Chơi lan đã thành nét đẹp của dân tộc. Ngày xuân ngắm nhành lan xanh mướt đầy sức sống, hoa đung đưa rực rỡ sắc mầu, nghe hương hoa thanh cao thấm trong huyết quản, tinh thần chợt thư thái lạ lùng, bao nỗi mệt nhọc ưu phiền chợt tan biến, ta bỗng thấy thêm yêu cuộc sống, thanh thản bước vào một năm mới rạo rực cùng xuân.



Văn Đình
Nguồn: Tạp chí Việt Nam hương sắc